Klauzula wyłączności

Definicja

Klauzula wyłączności zobowiązuje stronę do kupowania od, sprzedawania do albo prowadzenia interesów wyłącznie z drugą stroną w zakresie określonego produktu, usługi, grupy klientów albo terytorium przez wskazany czas. Może tworzyć przewidywalność handlową i chronić inwestycje, ale ponieważ ogranicza, z kim strony mogą handlować, wymaga oceny na gruncie prawa konkurencji. Zgodnie z art. 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane są porozumienia między przedsiębiorcami, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie albo naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, jeżeli nie zachodzą wyjątki przewidziane w ustawie. Art. 7 określa przesłanki wyłączenia, a wyłączenia grupowe mogą być wprowadzane w drodze rozporządzenia. Porozumienia albo ich postanowienia zakazane na podstawie art. 6 są w odpowiednim zakresie nieważne. Art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej może mieć zastosowanie także wtedy, gdy umowa może wpływać na handel między państwami członkowskimi UE i spełnione są pozostałe warunki. Wyłączność nie jest automatycznie zakazana ani wyłączona tylko z powodu nazwy; decyduje rzeczywista umowa, rynki i właściwe prawo.

Przykład

W hipotetycznym przykładzie dystrybutor na podstawie klauzuli wyłączności może sprzedawać produkty marki w Polsce i musi kupować je wyłącznie od wskazanego dostawcy. Zarówno ograniczenia terytorialne, jak i zakupowe wymagają oceny na gruncie właściwych przepisów konkurencji; przykład nie oznacza, że ograniczenia są ważne ani że cała sprzedaż pasywna może być zakazana.

Dlaczego to ryzyko biznesowe

Klauzula wyłączności ogranicza możliwość dywersyfikacji strony: klient związany z jednym dostawcą jest narażony na ryzyko, gdy dostawca nie dostarcza zgodnie z umową, wychodzi z rynku albo zostaje przejęty. Dostawca udzielający szerokiej wyłączności może zrezygnować ze znacznych przychodów od innych klientów. Jeżeli klauzula wyłączności jest nieważna na gruncie przepisów konkurencji, strona, która na niej polega, może nie móc wyegzekwować właśnie tego umownego ograniczenia, choć zbudowała na nim cały model handlowy. Nie oznacza to samo w sobie utraty wszystkich innych praw umownych ani ustawowych.

Jak tym zarządzać

• Doprecyzuj zakres wyłączności: produkt, terytorium, grupę klientów i czas trwania.
• Zrób analizę udziałów w rynku przed uzgodnieniem wyłączności. Zgodnie z wyłączeniem grupowym dla porozumień wertykalnych w rozporządzeniu (UE) 2022/720 ani udział dostawcy we właściwym rynku sprzedaży, ani udział kupującego we właściwym rynku zakupu nie może przekraczać 30%. Rynki trzeba wyznaczyć, a udziały prawidłowo obliczyć. Trzeba też sprawdzić pozostałe warunki stosowania, w szczególności ograniczenia o najcięższym charakterze, zobowiązania wyłączone i czas trwania. Brak zastosowania wyłączenia grupowego nie oznacza automatycznie, że umowa jest niezgodna z prawem; może być potrzebna ocena indywidualna, m.in. na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE, gdy ma zastosowanie.
• Wprowadź zobowiązania dotyczące wyników po stronie wyłącznej strony, na przykład minimalne wolumeny zakupów i wymagania aktywnej sprzedaży, tak aby wyłączność była warunkowana rzeczywistym zaangażowaniem.
• Wprowadź mechanizm przeglądu, aby wyłączność można było wynegocjować na nowo, jeśli warunki rynkowe zmienią się istotnie. Mechanizm sam nie zmienia warunków i nie zmusza drugiej strony do przyjęcia nowych cen ani zakresu bez ważnej umowy albo ważnego mechanizmu.
• Zasięgnij porady prawnej w zakresie prawa konkurencji przed uzgodnieniem wyłączności na rynkach, na których któraś ze stron ma znaczący udział, a także wtedy, gdy rzeczywiste rynki albo ograniczenia tego wymagają — nawet przy niższych udziałach.

Podstawy prawne

• art. 6 i art. 7 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów: zakaz porozumień ograniczających konkurencję i wyłączenia Prawo polskie
• art. 101 TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: zakaz porozumień ograniczających konkurencję Prawo UE

Sprawdź, jakiego prawa dotyczy każda referencja. To informacja ogólna, a nie porada prawna. Te pojęcia są różnie traktowane w różnych systemach prawnych. Zweryfikuj aktualne brzmienie przepisów i ich zastosowanie do Twojej sytuacji z kwalifikowanym prawnikiem.