Klauzula zmiany okoliczności

Definicja

Klauzula zmiany okoliczności może dać stronom prawo do ponownego wynegocjowania, zmiany albo zakończenia umowy, gdy nieprzewidziane okoliczności czynią wykonanie nadmiernie uciążliwym, nie czyniąc go niemożliwym — w zakresie, w jakim pozwalają na to klauzula i właściwe prawo. Czy zachodzi siła wyższa i jakie wywołuje skutki, zależy od umowy i właściwego prawa. Klauzula może określać tryb renegocjacji, ale obowiązek negocjacji nie oznacza obowiązku zawarcia porozumienia ani automatycznej zmiany umowy. W prawie polskim art. 357¹ § 1 KC pozwala sądowi — w razie nadzwyczajnej zmiany stosunków, której strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, jeżeli spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą — oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia, a nawet orzec o rozwiązaniu umowy, po rozważeniu interesów stron i zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna, sąd może na podstawie art. 358¹ § 3 KC zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, jednak z żądaniem takim nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, gdy świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa (art. 358¹ § 4 KC). Klauzule zmiany okoliczności bywają istotne w długoterminowych umowach dostawy, umowach o dostawy energii i umowach o roboty budowlane.

Przykład

Jeżeli ceny surowców niespodziewanie potroją się, taka klauzula — gdy przesłanki są spełnione — może zobowiązywać strony do ponownego wynegocjowania uzgodnionej ceny w dobrej wierze. Nie powoduje automatycznie zmiany ceny ani nie zmusza stron do osiągnięcia porozumienia.

Dlaczego to ryzyko biznesowe

Bez takiej klauzuli firma związana długoterminową umową ze stałą ceną może ponosić ryzyko drastycznie zmienionych okoliczności, których umowa wyraźnie nie reguluje. Możliwości prawne zależą od umowy i właściwego prawa. Zastosowanie może mieć art. 357¹ KC, ale nie daje on automatycznego prawa do renegocjacji, korekty ani wypowiedzenia. Z drugiej strony źle zaprojektowana klauzula może być wykorzystywana przez stronę, która chce po prostu uzyskać lepszą umowę, i zamienić komercyjnie rozsądną umowę w źródło ciągłych żądań renegocjacji. Ryzyko braku klauzuli i ryzyko klauzuli zbyt szerokiej są realne.

Jak tym zarządzać

• Precyzyjnie zdefiniuj przesłankę uruchamiającą: wskaż, co jest wymagane, aby wykonanie stało się nadmiernie uciążliwe, na przykład wzrost kosztów wyrażony w procentach. Określ też punkt wyjścia, podział ryzyka, przewidywalność i potrzebne dowody, zamiast pozostawiać ocenę całkowicie otwartą.
• Ustal przejrzysty tryb powoływania się na klauzulę: wskaż termin zawiadomienia drugiej strony, kanał i formę zawiadomienia, wymaganą dokumentację oraz stały okres negocjacji przed dalszym postępowaniem zgodnie z umową i właściwym prawem. Wewnętrzny monitoring nie zastępuje zawiadomienia drugiej strony. Tryb musi respektować przepisy bezwzględnie obowiązujące i ewentualne skuteczne prawa do wstrzymania albo czasowego zawieszenia wykonania.
• Wskaż, co ma się stać, jeśli negocjacje nie powiodą się w uzgodnionym terminie: czy umowa ma obowiązywać bez zmian, czy można ją zakończyć zgodnie z umową i właściwym prawem, czy spór ma trafić do osoby trzeciej. Odróżnij ocenę eksperta, arbitraż i postępowanie sądowe oraz wyjaśnij mandat i wiążący charakter rozstrzygnięcia w granicach prawa. Nieudane negocjacje same w sobie nie dają prawa do zakończenia umowy ani nieograniczonego prawa do zmiany jej warunków. Uwzględnij istniejące uprawnienia, już powstałe roszczenia i wymogi zawiadomienia.
• Uzgodnij klauzulę zmiany okoliczności z postanowieniami o sile wyższej i korekcie ceny, aby uniknąć nakładania się albo sprzeczności.

Podstawy prawne

• art. 357¹ i art. 358¹ Kodeksu cywilnego Kodeks cywilny: nadzwyczajna zmiana stosunków i waloryzacja Prawo polskie

Sprawdź, jakiego prawa dotyczy każda referencja. To informacja ogólna, a nie porada prawna. Te pojęcia są różnie traktowane w różnych systemach prawnych. Zweryfikuj aktualne brzmienie przepisów i ich zastosowanie do Twojej sytuacji z kwalifikowanym prawnikiem.